«Եհովայի վկաներ» կրոնական կազմակերպության գրանցման
շուրջը ծավալված աղմուկը կարող էր առիթ հանդիսանալ, որ հասարակությունը կամ գոնե
հասարակության մտածելու ունակ, նվազող փոքրամասնությունն այս խնդիրը քննարկեր
սկզբունքային դիրքերից:

Հարցադրումներնը կարելի է ձեւակերպել հետեւյալ կերպ.

- Հայ առաքելական եկեղեցու ազգային լինելու մասին տեսակետը եկեղեցու
դավանաբանության ո՞ր դրույթով է հիմնավորվում,

- Ո՞րն է Հայ առաքելական եկեղեցու առաքելությունը Հայաստանի Հանրապետությունում,

- «Եհովայի վկաները» կամ մյուս «ապազգային աղանդներն» ինչպե՞ս են «խաթարում» մեր
ազգային նկարագիրը, եւ ընդհանրապես` ո՞րն է մեր ազգային նկարագիրը,

- «Հայ» հասկացությունը կրոնակա՞ն, ցեղայի՞ն, թե՞ քաղաքական կատեգորիա է, եւ ինչպե՞ս
է առնչվում «Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացի» հասկացության հետ:

Այս հարցադրումների պատասխաններն առավելապես վերաբերում են ոչ միայն Եկեղեցուն, այլ
մեր ինքնությանն առհասարակ` մեր աշխարհայացքին, աշխարհընկալմանը եւ հետեւապես նրան,
թե ինչպիսին է լինելու մեր ապագան:

Մեր պատմագրությունը քրիստոնեություն ընդունելը պայմանավորում է քաղաքական
դրդապատճառներով: Այսօր եւս Եկեղեցին իրեն համարում է «ազգային» կառույց , զբաղված
է «հայապահպանմամբ» եւ խուսափում է իր դիրքորոշումները բացատրել դավանաբանական
դիրքերից: Այսինքն, եկեղեցու դերը եւ խնդիրները պետք է փնտրել միմիայն քաղաքական
ոլորտում:



Կայսեր հարցաթերթիկը, որը պատմաբանները չեն հիշատակում

19 դարասկզբին Նապոլեոն Բոնապարտի հրահանգով հրավիրվեց հրեաների մի համաժողով
եւ նրանց ներկայացվեց մի հարցաթերթիկ: Երկարատեւ քննարկումների համար ժամանակ
նախատեսված չէր: Հարցաթերթիկում կային կետեր այն մասին, թե Ֆրանսիայի հրեաներն
արդյո՞ք իրենց համարում են ‎ հուդայական դավանանքով Ֆրանսիացիներ (Ֆրանսիական
հեղափոխությունից հետո ֆ‎‎րանսիացի է համարվում ցանկացած քաղաքացի` անկախ էթնիկական
ու կրոնական պատկանելությունից), թե՞ իրենք առանձին ազգ են (այսինքն` ֆ‎‎‎րանսիացի
չեն): Արդյո՞ք իրենք տոկոսով գումար են տալիս միայն ոչ հրեաներին, թե՞ նաեւ
հուդայականներին եւ այլն: Այս ակցիայի հիմնական իմաստն այն էր, որ կայսրը ցանկանում
էր պարզել, թե երկրի հրեաներն արդյո՞ք պատրաստ են դառնալու ժամանակակից ազգի
ներկայացուցիչներ` Ֆրանսիայի օրինապահ քաղաքացիներ: Ֆրանսիայի հրեաները հասկանում էին,
որ անցել են գետտոների (փակ եւ ինքնամփոփ կրոնապետական հրեական համայնքներ)
ժամանակները, իրենց մոտ արդեն սկսվել է էմանսիպացիան (գետտոների փլուզումն ու
հասարակական կյանքին մասնակցությունը) , եւ այլեւս իրենց թույլ չեն տալու ապրել
երկակի ստանդարտներով եւ միաժամանակ օգտվել համընդհանուր քաղաքացիական
իրավունքներից: Հրեաները ծուղակի մեջ էին հայտնվել եւ ստիպված էին պատասխանել
կայսրին: Պատասխանը համապատասխանում էր ժամանակի ոգուն, որը, իհարկե, միանշանակ
չընդունվեց համայնքների կողմից: Արդյունքում արեւմտյան հրեաների (սեՖարդներ) մի
զգալի հատվածը բռնեց ուծացման ուղին: Արեւելյան հրեաների (աշքենազի - հիմնականում
ռուսական հրեաներն են) մոտ էմանսիպացիան ավելի ուշ սկսվեց: Ռուսաստանի գետտոները
19-րդ դարի վերջերին նույնպես սկսեցին քայքայվել: Ուծացման վտանգը կախվեց նաեւ
արեւելյան հրեաների վրա:

Պատահական չէր, որ հենց այդ ժամանակ հրեաները սկսեցին ակտիվորեն քննարկել հրեական
պետություն ստեղծելու գաղափարը, որը պետք է հրեաներին փրկեր ձուլման վտանգից:
Հրեական պետություն ստեղծելու հակառակորդների զգալի հատվածը (մինչեւ այժմ էլ
հրեական որոշ կրոնական կազմակերպություններ չեն ընդունում Իսրաելի պետությունը եւ
ցուցադրաբար չեն հարգում նրա պետական խորհրդանիշերը) հուդայական ‎կրոնական
Ֆունդամենտալիստներն էին: Նրանք չէին ցանկանում փոխել իրենց հին պատկերացումները,
ընդունել քաղաքակրթության զարգացման մարտահրավերները, զիջել իրենց ղեկավար եւ
ուղղորդող դիրքերը:



Հայերի էմանսիպացիան

Եթե գետտոները եվրոպական հրեաների ազատ ընտրության արդյունքն էին, ապա արեւելյան
քրիստոնյաների համար կրոնական համայնքների կենսակերպը պարտադրված էր: 19-րդ դարի
սկզբին հայերը եւս ապրում էին կրոնական համայնքներում, որի քաղաքական միտքը,
դիվանագիտությունը, մշակույթը, կրթությունը ներկայացնում էին հոգեւորականները: Այդ
պարտականությունները նրանց վստահել էին իսլամական նվաճողները, որոնց համար
ազգությունը, ըստ իսլամի օրենքների, որոշվում էր կրոնով: «Հայ քրիստոնյայի»
կարգավիճակը` միլլեթը, եկեղեցականների գլխավորությամբ նրանց շնորհել էին Օսմանյան
Թուրքիայի, Պարսկաստանի եւ այլ իսլամական պետությունների խաներն ու սուլթանները:
«Հայ քրիստոնյա» բանաձեւն ամբողջապես համապատասխանում է «ազգի» իսլամական
ընկալմանը: «Ազգապահպանության» առաքելությունը շահավետ էր հայ հոգեւորականներին,
սակայն Եվրոպական քաղաքակրթությունն արդեն իր արժեքները, նոր համաշխարհային կարգը,
լուսավորությունն ու հումանիզմը պարտադրում էր արեւելքի ժողովուրդներին եւ
բռնապետներին: Եկեղեցականությունը մի յուրատեսակ չինովնիկական կաստա էր: Նրանք
զգում էին, որ ժամանակակից քաղաքակրթությունն իրենց դուրս է մղելու ասպարեզից,
զրկելու է արտոնություններից: Արեւելքում սկսվել էր ազգային զարթոնք, որը նաեւ
հասարակությունների աշխարհիկացման գործընթաց էր: Դա սկզբում մշակութային շարժում
էր, որն ուղղված էր նաեւ կղերականության դեմ, որը հետագայում վերածվեց
ազգային-ազատագրակական շարժման: Բնական է, որ «ժամանակակից» սոցիալական եւ
քաղաքական միջազգային հոսանքները նույնպես պետք է ազդեին ազգային-ազատագրական
շարժումների գաղափարաբանության վրա: Եկեղեցին մարմնավորում էր հին կարգերը, հին
աշխարհը, «հայի» հին հայեցակարգը, «ազգի» հին քաղաքական ըմբռնումը, հին
բարոյականության նորմերն ու ազգային հին «նկարագիրը»: Վերջին դարերի ընթացքում
ձեւավորված «ազգի» եւ «հավատի» ընկալումներն այն իդեալներն են, որոնք գիտակցված թե
անգիտակից կերպով այժմ ձգտում է վերակենդանացնել Հայ եկեղեցին: Այդ աշխարհայացքը
հանգեցնում էր այն բանին, որ հայերը պետք է միայն «պահպանվեին», իսկ այն մարդիկ,
ովքեր ընտրում էին զարգացման, ժամանկի ոգուն համապատասխան քայլելու ու
ինքնակատարելագործման ուղին, հայտնվում էին համայնքից դուրս: Ազգի ներուժը ստիպված
էր պարբերաբար հեռանալ այդ «պահպանվող արժեքներից» եւ արդյունքում ձուլվել
ժամանակակից հասարակությունների մեջ` Հայրենիքը թողնելով հիմնականում պասիվ,
կաղապարված «պահպանվող» զանգվածներին: Արդյունքում հասարակության զարգացման գործը
դառնում էր կղերական աշխարհընկալման մենաշնորհ: Յուրաքանչյուր սերունդ շարունակում
էր այդ ինքնազտման գործընթացը: Ժամանակը եկեղեցու դեմ էր, սակայն հայերի
էմանսիպացիան ողբերգական ժամանակներում եւ միջավայրում էր ընթանում:



Արեւմտահայերի պարտությունը

Օսմանյան Թուրքիան 19-րդ դարում գտնվում էր Արեւմուտքի ճնշումների տակ: Օսմանյան
պետությանը պարբերաբար պարտադրում էին գնալ ռե‎Ֆորմացիայի եւ աշխարհիկացման
ճանապարհով: Արդյունքում Օսմանյան կայսրությունը պետք է փլուզվեր եւ վերածվեր
աշխարհիկ, ժամանակակից ազգային պետության: ՄուստաՖա Քեմալն ավարտեց այդ գործընթացը:
Դա քաղաքակրթության եւ նոր աշխարհակարգի պարտադրանքն էր: Այն ժողովուրդները, որոնք
կենսունակ էին, ունեին անհրաժեշտ մարդկային, մշակութային պաշարներ,
աշխարհաքաղաքական բարենպաստ պայմաններ, անկախություն ստացան: Թուրքիայի հայերը պետք
է ընտրություն կատարեին` կա'մ դառնային թուրք (էթնիկապես հայ, կրոնով քրիստոնյա,
սակայն Թուրքիայի քաղաքացի), կա'մ ապստամբեին եւ սերբերի, հույների կամ բուլղարների
պես փորձեին ստեղծել սեփական պետությունը: Կրոնական համայնքների ժամանակն ավարտված
էր, եւ դա քաղաքակրթության պահանջն էր:

Հայ հեղափոխականներին թույլ դիմադրություն էին ցույց տալիս
կղերական-պահպանողականները, որոնք կարծում էին, որ կրոնական համայնքներում դեռեւս
հնարավոր կլիներ շարունակել գոյատեւելը: Հայերի քաղաքականապես ակտիվ
փոքրամասնությունն ընտրեց առաջին տարբերկը եւ այդ որոշումը պարտադրեց մնացածներին:
Այս հոդվածում իմ խնդիրը չէ վերլուծել այդ ժամանակահատվածը, հայերի թույլ
դիմադրողականության պատճառները եւ դրանում «հայ-քրիստոնյայի» աշխարհայացքի ունեցած
ազդեցությունը: Այդ ամենի արդյունքը եղավ այն, որ արեւմտահայերը պարտվեցին: Հայ
առաքելական եկեղեցու բուն հայկական տարածքներում ազգապահպանման առեքելությունն
այլեւս ավարտված էր: Արեւելյան Հայաստանի ճակատագիրն այլ ուղով էր ընթանում:



Խորհրդային շրջան

Ցարական Ռուսաստանում կրոնական համայնքները չունեին այն դերակատարումը, ինչ
իսլամական երկրներում: Դրանց գոյությունը չէր խրախուսվում պետության կողմից, սակայն
համայնքներն իներցիայով ժամանակավորապես որոշակի դեր ստանձնեցին, իսկ արեւելահայերն
արդեն իսլամական երկրի քաղաքացիներ չէին:

20-րդ դարում Հայ առաքելական եկեղեցին Արեւելյան Հայաստանի կյանքում որեւէ
արժեքավոր դերակատարում չունեցավ: Հայկական գաղութներում` հատկապես իսլամական երկրներում
(որտեղ կրոնական համայնքներով են որոշվում ազգային պատկանլությունը) Եկեղեցին
զբաղված էր շնորհակալ գործով` հայապահպանմամբ: Խորհրդային Միությունում, որտեղ
կրոնը հալածվում էր, իսկ պետական քաղաքականության առանցքն էր համարվում
ինտերնացիոնալիզմը, եկեղեցին մատնված էր անգործության, որը կարելի էր արդարացնել
օբյեկտիվ պատճառներով:

Ավելին, Եկեղեցին սկսել էր ընկալվել որպես ազգային կառույց, որին մենք պարտական ենք
մեր գոյության համար: Իսկ հասարությունն արդեն մոռացել էր 19-րդ դարի
վիճաբանությունները: Որքան էլ Եկեղեցին փորձի իր այսօրվա բացթողումները ներկայացնել
որպես խորհրդային ժամանակաշրջանի հալածանքների հետեւանք, իրականում հասարակական
գիտակցության մեջ դա Եկեղեցու բարոյական ռեաբիլիտացիայի եւ վարկանիշի վերականգնման
ժամանակաշրջանն էր: Սակայն Հայ եկեղեցին չի անցել քրիստոնեական եկեղեցիների
ինստիտուցիոնալ զարգացման բազմաթիվ փուլեր, եւ բնական էր, որ պետք է փորձեր
վերականգնել իր նախկին, այլեւս ժամանակավրեպ դերակատարումը:



Անկախ Հայաստան. Մեկ քայլ առաջ, երկու քայլ ետ

Մեծ հաշվով` քրիստոնեական աշխարհի ծնունդը նույնպես «գլոբալիզացիայի» արդյունք էր:
2000 տարի առաջ սկսեց ձեւավորվել քրիստոնեական աշխարհը, որը հռչակեց ընդհանուր
արժեքներ, ընդհանուր մշակույթ. եւ մեր ողջ ազգայինը, ինչպես սիրում է կրկնել Հայ
առաքելական եկեղեցին, հենց այդ «գլոբալիզացիայի» արդյունքն է: Ստեղծվեց այբուբեն,
կատարվեցին բազմաթիվ թարգմանություններ, ստեղծվեց գրականություն, սկիզբ դրվեց
հայերի պատմական հիշողությանն ու պատմական ինքնաընկալմանը:

Կրոնական գործիչների զգալի մասը հույներ, ասորիներ եւ պարսիկներ էին:
Քրիստոնեության շնորհիվ մենք դարձանք «պատմական ազգ»: Սակայն քաղաքական պատճառներով
5-րդ դարում Եկեղեցին ընտրեց ինքնամեկուսացման ճանապարհը: Համաշխարհային
զարգացումները մեզ այլեւս չէին վերաբերում: Սակայն աշխարհիկ իշխանությունը երբեմն
պարտադրում էր հանուն պետական շահերի` դաշինքների գնալ արաբների, խաչակիրների,
մոնղոլների, ուղղափառների հետ, որոնց հետեւանքով մենք հետագա «գոյատեւման» համար
լրացուցիչ լիցք էինք ստանում: Ցանկացած համաշխարհային «աղանդավորական» նոր
ալիքի զուգընթաց երերում էին հին կաղապարները, որոշակի մշակութային աշխուժացում էր
սկսվում, ստեղծվում էին արժեքներ, որոնք նաեւ ազգային էին եւ որոնցով հաջորդ
սերունդները հպարտանում էին:

Խորհրդային Միության փլուզումը եւ անկախ Հայաստանի ստեղծումը եւս համաշխարհային
զարգացման տրամաբանության մեջ էին: Նոր հանրապետության ղեկավարների որոշումը`
աջակցել Ռուսաստանի դեմոկրատական ուժերին, դյուրին որոշում չէր: Վազգեն Առաջին
կաթողիկոսի «Կանիծեմ ու կլռեմ» հայտնի ուղերձը բնորոշում էր Եկեղեցու անպատրաստ
լինելը նոր զարգացումներին: Երրորդ հանրապետության ղեկավարների կողմնորոշման
արդյունքով էր նաեւ պայմանավորված Ղարաբաղի հաղթանակը եւ միջազգային հանրության
առջեւ Հայաստանի ունեցած դրական համբավը: Մեզ ներվեց այն, ինչը, ըստ էության,
հնարավոր չէր: Սակայն հետագա զարգացումները սկսեցին ընթանալ պատմությունից մեզ
արդեն հայտնի սցենարով: Մի պահ համաշխարհային զարգացման սլաքին համապատասխանելուց
հետո մեր ուղին նորից սկսեց շեղվել դեպի ինքնամեկուսացում, որը բացատրում են
ազգապահպանմամբ, այդպես էլ չճշտված ազգային արժեքներով, ազգային նկարագրով,
ազգապահպան Եկեղեցով: Մարդու իրավունքները, քաղաքացիական հասարակությունը եւ այլ
արժեքները, որոնք ժամանակակից հասարակության կարեւորագույն ատրիբուտներն են,
հայտարարվում են ապազգային եւ դրանց դեմ համընդհանուր քարոզ է սկսված:



Եկեղեցին որպես քաղաքացիական հասարակության կարեւոր բաղադրիչ

Հայ առաքելական եկեղեցին ունի մեծ դերակատարություն, որը չի կատարում: Այսօր
աշխարհում ընթանում են նոր զարգացումներ, եւ մեզ նետված է նոր մարտահրավեր, կա'մ
մենք այն կընդունենք եւ կշարունակենք զարգանալ, ինչպես դա եղավ 4-5-րդ դարերում,
կա'մ կընտրենք ինքնամեկուսացման տարբերակը: Այն ժամանակ մեր նախահայրերն ընտրեցին
առաջին տարբերակը` զարգանալ աշխարհին համահունչ եւ դրա հիման վրա զարգացնել սեփական
ուղիները: Դա քաղաքական ընտրություն էր: Երկրորդ տարբերակը ճահիճն է:
Պահպանել անցյալում ձեռք բրվածն առանց զարգացման հեռանկարի` փակուղի է:

Իսկ ո՞րն է քրիստոնեական եկեղեցու դերը հասարակության կյանքում: Մեր երկրում
հաճախակի են խախտվում մարդկանց իրավունքները, տեղի են ունենում հասարակական
հնչեղություն ստացող անարդարությունների եւ անբորոյականության դեպքեր, որոնց մասին
պարտավոր է արտահայտվել Եկեղեցին:

Եկեղեցին պարտավոր է հիմնավորել իր դիրքորոշումը սեփականության իրավունքի,
արդարություն հասկացությունների մասին, պարտավոր է հիմնավորել իր դիրքորոշումը
բարոյական նորմերի մասին, իր տեսակետներն արտահայտել սոցիալական եւ քաղաքական երեւույթների
մասին` էթիկայի քրիստոնեական դիրքորոշումից ելնելով: Եթե արտահայտվում է իր մրցակից
եկեղեցիների մասին, ապա պարտավոր է այն հիմնավորել իր աստվածաբանական եւ էթիկական
նորմերով: Կարելի է բերել բազմաթիվ դեպքեր, երբ Եկեղեցին ակտիվ սոցիալական
դիրքորոշում ցուցաբերելու դեպքում կարող էր դրական ներգործություն ունենալ:
Յուրաքանչյուր եկեղեցի ձեւակերպում է իր սոցիալական հայեցակարգը:

Այսինքն` Եկեղեցին պետք է դառնա քաղաքացիական հասարության մի կարեւորագույն մասնիկ:
Եկեղեցին պետք է ընդունի, որ մարդու իրավունքները քրիստոնեական
մշակույթի զարգացման արդյունք է եւ ժամանակակից քրիստոնեական քաղաքակրթության
հիմնական բաղադրիչը: Եկեղեցին չի' կարող քարոզել կրոնական եւ ազգային
անհանդուրժողականություն, չի' կարող բացահայտորեն դեմ գնալ սահմանադրական
իրավունքներին:

Կարելի է բերել բազմաթիվ դեպքեր, երբ Եկեղեցին ակտիվ սոցիալական դիրքորոշում
ցուցաբերելու դեպքում կարող էր դրական ներգործություն ունենալ բազմաթիվ բացսական երեւույթների
վրա: Մեր երկրում առկա բարոյազրկման եւ ամենաթողության մթնոլորտի համար Եկեղեցին
կրում է բարոյական պատասխանատվություն:

Եկեղեցին պետությունից պահանջում է հատուկ կարգավիճակ եւ հատուկ արտոնություններ`
այն հիմնավորելով իր ունեցած պատմական դերակատարարմամբ, մշակութային ազեցությամբ եւ
իր «ազգային» բովանդակությամբ: Մենք պետք է հստակ հասկանանք, որ քրիստոնեությունը,
որպես հավատ, չի կարող ազգային լինել, եւ դրա համար անհնար է որեւէ դավանաբանական
հիմնավորում գտնել: Այլ բան է, որ Հայ առաքելական եկեղեցին, որպես կառույց, կարող է
լինել ազգային եւ ստանձնել ազգային դերակատարում, որ չի կարող հակասել Հայաստանի
Հանրապետության շահերին, օրենքներին, միջազգային պարտավորությունների եւ պետք է
նպաստի երկրի զարգացմանը: