Ինչպե՞ս ստեղծվեց  «Զինվորի պաշտպանության կոմիտե» կազմակերպությունը։

Ցավով եմ ասում այդ մասին, բայց մինչև որդուս բանակ ճանապարհելը, ինչպես յուրաքանչյուր հայ մայր, կողքից եմ նայել այն մեծագույն արժեքին, ինչը բանակն է, որի համար մեր պապերն իրենց կյանքն են դրել, բայց չեն հասել նրան, ինչ մենք ունենք այսօր:

2002թ. ԼՂՀ Պաշտպանության բանակում մահացավ որդիս՝ Անդրանիկ Սիլակյանը. համածառայակցի կողմից էր սպանվել: Երբ ինձ վերագտա, շուրջս համախմբված ինձ նման մայրեր կային, մենք որոշեցինք շարունակել մեր զավակների կիսատ թողած գործը, որովհետև բոլորս էլ մի նպատակ ենք ունեցել՝ ծառայել հայրենիքին: Ոչ մեկը մեր զոհված տղաներից երբևիցե չի ակնկալել, որ ինքը նահատակվելու է ոչ թե թուրքի գնդակից, այլ իր համածառայակից մի խուժանի կողմից:

2002 թ. ծնողներով իրար շուրջ համախմբվեցինք և ստեղծեցինք «Զինվորի պաշտպանության կոմիտեն» ոչ ֆորմալ ձևով: Արդեն երկրորդ տարին է, ինչ ֆորմալ դաշտում ենք գործում, գրանցված ենք, բայց դա առանձնապես չի փոխել մեր գործունեությունը. մենք շարունակում ենք աշխատել նույն ոճով: Նպատակը՝ նախևառաջ լինել այն մայրը, որը ոչ թե իր վիշտն ի ցույց դնելով խղճահարություն ձեռք կբերի կամ ուրիշներին էլ ցավ կպատճառի, կհիասթափեցնի, այլ՝ հակառակը։ Մեր որդիների ոգու ճիչը սթափ է պահել մեզ, և մեր կազմակերպության բոլոր մայրերի անունից ասում եմ, որ մենք պահանջատեր ենք և պայքարելու ենք մինչև վերջ, որպեսզի թույլ չտանք, որ մեր շարքերը շատանան: Մենք հանդերձյալ կյանքում հաշվետու ենք լինելու մեր զավակներին՝ ինչպե՞ս ապրեցինք և ի՞նչ արեցինք իրենցից հետո, ուրեմն այնպես անենք, որ ամոթով չմնանք մեր տղաների առջև: Ամեն զոհի հետ մենք երդվում ենք, որ կանենք այնպես, որ չավելանան մեր շարքերը, բայց ցավ եմ ապրում, որ դեռ ունենք դեպքեր:

Ո՞րն է բանակային սպանությունների պատճառն՝ ըստ Ձեզ։ 

Բանակ են սողոսկում ոչ միայն դաստիարակված զավակներ, որոնց մեջ ի ծնե սերմանել են հայրենասիրություն, աշխատասիրություն, հարգանք և սովորեցրել են, որ քո իրավունքը վերջանում է այնտեղ, որտեղ սկսում է դիմացինի իրավունքը...: Գուցե դա գալիս է նրանից, որ մենք մեր բանակը ստեղծեցիքն պատերազմից և աղետալի երկրաշարժից հետո, բայց որքան էլ արդարացումներ փնտրենք, իհարկե, մեզ դա չի հանգստացնի, որովհետև երբևիցե չենք հաշտվում այն մտքի հետ, որ մեր որդիները պետք է սպանվեին համածառայակցի կողմից՝ լինի դա զինվոր, թե՝ սպա:

Հաստատ մենք էլ ենք ունեցել մեր մեղքի բաժինը, որ երբ մեր երեխաները դարձան 18 տարեկան, ժամկետային զինծառայողներ, նոր մտածեցինք, որ որդի ենք ճանապարհում բանակ: Պետք է յուրաքանչյուրը լինի իր տեղում՝ սկսած ծնողից: Ի՞նչ է նշանակում սա: Նախ՝ մինչև բանակ մտնելն արու զավակ ունեցող մեր հայ մայրերը աղջիկներից աղջիկ են ուզում պահել իրենց որդիներին, չեն դիտում նրան որպես տղամարդ,  թույլ չեն տալիս, որ ձևավորվի նրա բնավորությունը: Երկրորդ՝ դպրոցում պետք է հայրենասիրական մեծ աշխատանք տարվի, սովորեցնեն պատասխանատվություն կրել քո կողքին նստած ընկերոջդ համար: Իսկ մենք ամեն ինչ թողնում ենք բարձիթողի, հենց գալիս է բանակ գնալու ժամանակը, մտածում ենք, որ սկսվում է այդտեղից և պահանջը դնում ենք այդտեղից. սխալ է սա: Աղջիկ մեծացնել, հետո ուղարկել բանակ, ասել' տղամարդ դարձի՛ ու արի՛. սա չարիք կդառնա մեզ համար:

Զորամասում էլ պետք է հրամանատարն իր տեղում լինի, տեղակալները լինեն իրենց տեղում, սպայական կազմը լինի գրագետ, բանիմաց: Եթե ռազմական ինստիտուտում մենք կրթենք զինվորի հոգեբանությունը հասկացող սպաներ, ուրեմն բանակը համալրվում է առողջ, գիտակ սպաներով, զինվորն էլ ընտանիքից որոշ չափով պատրաստված կգնա... իմ կարծիքով՝ պետք է ազգովի լծվենք այս գործին:

Ասացիք, որ պայքարելու եք, որպեսզի սևազգեստ մայրերի թիվը չավելանա: Պայքարի ի՞նչ  ձև եք ընտրել:

Դատական նիստեր, այցեր զորամասեր, ընդունելություններ... Հիմնականը դատական գործընթացներ են: Տուժողի իրավահաջորդ ենք դառնում և պարտադիր հսկողություն ենք իրականացնում՝ նախաքննությունից սկսած հետևում ենք գործին, պահանջում ենք փաստաթղթերը, ծնողի ցանկության դեպքում ներկայացուցիչ ենք լինում դատարանում: Երբեք չենք մտնում այն դաշտը, որտեղ իրավունք չունենք մտնել, բայց և քննչական մարմնի թելը թելողը չենք դառնում: Մեր վերջին դեպքը Ալոյան Տարոնի դեպքն էր: Կարող եմ ասել, որ անաչառ քննություն իրականացվեց և գլխավոր ամբաստանյալը ցմահ դատապարտվեց:

Ես շատ եմ մասնակցել դիակների զննմանը, առաջինն եմ եղել դիահերձարանում, բայց այդ մասին ոչ մի տեղ չեմ հայտարարել, որովհետև իմ նպատակը եղել է նախ լինել զոհվածի ընտանիքի կողքին, որովհետև ինչ էլ դու ծնողին ասես, միևնույն է, նա համոզված է, որ իր որդին պետք է կենդանի վերադառնար և իրավունք ունի չհավատալու:

Մենք հանդիպումներ ենք ունենում, հարցեր ու խնդիրներ ենք բարձրացնում բարձրաստիճան պաշտոնյաների մոտ՝ ընդհուպ մինչև պաշտպանության նախարարի: Համագործակցում ենք ՊՆ կից հասարակական խորհրդի հետ:

Ցավոք, շատերը, հենց հասարակական կազմակերպություններից էլ, չգիտես ինչու սուր դեպքերի են սպասում: Մի դեպք լինի, որ շոուն կազմակերպվի, տեսնում են զինվորի մահ, դրանից դիվիդենտներ են հավաքում:

Վերջերս «Սևազգեստ  բանակ» նախաձեռնությանը դուք ներկա չէիք. ինչո՞ւ կանգնած չէիք սևազգեստ մայրերի կողքին:

Այդ օրն իմ ծննդյան օրն էր, ես Գյումիրիում էի, բայց եթե քաղաքում լինեի, կմասնակցեի, այդտեղ ես որևէ խնդիր չեմ տեսնում: Բայց ես չեմ հասկանում, ո՞րն է նման ակցիայի նպատակը, ի՞նչ են ուզում իրենք դրանով ցույց տալ: Եթե քանակ, դա քանակ չէր: Այո՛, չենք լռելու, բայց եթե խոսում ենք, խոսենք այն, ինչն իրոք լինում է: Բայց խոսեցին այն մարդիկ, ովքեր չգիտեն նույնիսկ բանակն ինչ է, իրենք անգամ բանակում չեն ծառայել, անուններով չեմ ուզում ասել: Նկարներով ակցիային գնալով ոչինչ չեն փոխի. մեծ աշխատանք կա տանելու:

Եթե ես սևը առած թափահարեմ ու ասեմ՝ մի՛ գնացեք բանակ, դրանից ի՞նչ  է փոխվելու, միևնույն է, քո եղբայրը և մյուս տղաները գնալու են բանակ՝ ահով, բարդույթներով: Ակցիաների իմաստը պետք է լինի արդարացված: Եթե ուզում ենք բանակ չունենալ, դա ուրիշ հարց է, ուրեմն եկեք այդ քայլերով, այդ ձևով անենք: Բայց եթե ես գիտեմ, որ իմ ակցիայով մյուս զինվորին, որը ծառայության պիտի գնա, վախ եմ ներշնչում...

Այո՛, պետք է սպանության դեպքերը լուսաբանվեն, բայց գնանք աշխատանք պահաջելու ուղղությամբ: Մեզանից էլ պահանջեք աշխատանք, դուք ինքներդ էլ ինչով կարող եք, օգտակար եղեք:

Հազարավոր մեթոդներ կան, որ կարելի է կիրառել՝ ստուգելով աշխատանքը: Պահանջե՛ք աշխատանք: Պարտադրե՛ք բարձրաստիճան պաշտոնյաներին, որ թեկուզ շաբաթը մեկ անգամ գան, նստեն հաշվետու լինեն, ծնողների հարցադրումներին պատասխանեն, իրենք ծնողի հետ միասին համապատասխան մարմիններից պահանջեն օբյեկտիվ քննություններ: Ես միշտ ընդվզել եմ, ինչո՞ւ է կոչվում ՊՆ ՀԿԳ քննչական վարչություն, եթե մի վարչություն պատկանում է ՊՆ-ին, արդյո՞ք կարող է օբյեկտիվ քննություն տանել: Ինձ այդ հարցը միշտ հուզել է:

Մենք վերջին քննարկման ժամանակ պահանջեցինք, որ ճիշտ չէ, որ հայտարարում են՝ ինքնասպանություն է կամ հակառակորդի կողմից կրակոց: Դե՞պք է գրանցվել, ընդամենը գրանցեք դեպքը տեղի ունենալը, թող նախաքննական մարմինը պարզի, թե ինչ է: Քանի դեռ դու չունես փորձագիտական եզրակացություններ, դու իրավունք չունես ոչինչ հայտարարելու, դա կարող է դիտվել որպես մեսիջ, հրահանգ նախաքննական մարմնին:

Արդյոք ծնողները պատշաճ ձևո՞վ են տեղեկանում իրենց որդու մահվան մասին և ինչպե՞ս է նրանց հանձնվում իրենց զավակի դին:

Ես շատ կուզենամ, որ դեպքը չլինի, բայց եթե եղել է, ես շատ կուզենամ, որ դիահերձարանում զոհվածի ընտանիքի կողքին առաջնահերթ լինի նա, ով տղային տարավ բանակ՝ տեղամասային զինկոմիսարիատը: Հազվագյուտ դեպքերում դուք կտեսնեք այդ անձանց այդտեղ: Այնուհետև՝ զորամասի հրամանատարական կազմը, ՊՆ համապատասխան պաշտոնյան պետք է կանգնած լինեն այդ մարդկանց կողքին, բայց նրանք չգիտես ինչու... Այնպես էլ ճղճիմ ձևով են արդարանում, թե՝ «ասեցին, տերերը զինված սպասում են»... Շատ ու շատ բաներ էլ զինվորն է լսում, ի՞նչ է, չգնա՞ ծառայության: Իմ և իմ նման մայրերի ողբը տեսնելով՝ գնում է ծառայելու, ոչինչ հաշվի չառնելով՝ իր տեսածը, իր լսածը, ուրեմն ես ինչքա~ն բարձր պետք է դասեմ իմ զինվորին: Իսկ զինվորի աստիճանը անցած բարձրաստիճան պաշտոնյաները, կապիտանները ասում են՝  «տերերը զինված սպասում են»:

Վերջերս քննարկման ժամանակ նորից այդ հարցը բարձրացվեց, թե ինչո՞ւ սպանված զինվորը պատշաճ ձևով չի ուղեկցվում տուն: Պատասխանեցին, որ լինում են դեպքեր, որ տերերը էսպես են անում, հարձակվում են... Թո՛ղ հարձակվեն, թո՛ղ մի հատ էլ ապտակ ստանաք դուք: Ես էդպես եմ գտնում, եթե ես ունեմ կորուստ՝ անկախ նրանից հակառակորդի գնդակից է զոհվել, թե համածառայակցի կողմից է, անկախ նրանից, թե հետագայում քրեորեն ինչպես կորակվի տվյալ դեպքը, ես գրանցում եմ, որ ունեմ դեպք, հայկական բանակն ունեցավ մեկ միավորի կորուստ, ես կողքիս ունեցա մի սևազգեստ մայր էլ, սրա համար ամբողջ երկիրը պետք է կանգնած լինի այդ պահին վիշտը կրող ընտանիքի կողքին: Ոչ մեկն իր կաշվից չպետք է վախենա:

Այդ նույն դիահերձարանում երբ ես տեսնում եմ, որ զոհված զինվորին ուղեկցում են սովորական զինվորներ, ես ընդվզում եմ դրա դեմ, բացատրեմ թե ինչու: Ասում եմ՝ եկած զինվորը, որը ծառայել է մահացողի հետ, իր ընտանիքի կողմից, զոհվածի հարազատների կողմից ենթարկվու է հարցաքննության: Զորամասից, որտեղից նրանք ճանապարհում են ուղեկցելու, բնականաբար հրահանգավորում են, որ ավելորդ բաներ չխոսի: Հոգեբանորեն այս զինվորն արդեն իսկ ենթարկվել է սթրեսի՝ ընկեր է կորցրել, նրա  համար դա արդեն հարված է, նրա հետ այդ երկար ճանապարհը եկել է, հետո հարցադրումներ են ուղղում իրեն, իր ընտանիքի կողմից պարտադրումներ՝ «եթե ինչ-որ բան էլ գիտես, ոչինչ չխոսես հանկարծ»: Հետագայում արդեն զինվորը վերադառնում է զորամաս, այնտեղ են սկսում հարցադրումներ տալ, հավատալ-չհավատալ... Տղա է, կարող է միամտորեն մի բան է ասել, որ չպիտի ասեր... Եղա՞վ արդեն իր ծառայությունն իր համար պատիժ: Ինչո՞ւ ենք հարվածի տակ դնում այդ զինվորին, և ես պոտենցյալ զոհ եմ տեսնում արդեն, վտանգի տակ անձ: Պետք է պահանջենք, որ նման բաներ չլինեն:

Ի՞նչ քայլեր պետք է ձեռնարկել բանակում խաղաղ պայմաններում սպանության դեպքերը կասեցնելու համար։

 Անպայման չի բողոքի ալիք լինի, նոր հրավիրեն քննարկման: Եկեք ամեն օր էլ նստենք, քննարկենք։ Կանչե՛ք, երբ որ չեն գա, դրեք ու պախարակեք: Սեյրան Օհանյանի հրաժարականն են պահանջում, իսկ ինչո՞ւ բանակի դեպքերի հետ կապված ԶՈՒ գլխավոր շտաբի պետ Յուրի Խաչատուրովին թափ չեն տալիս, հարցեր չեն ուղղում, չէ՞ որ հիմնական պատասխանատուն նա է։ Ինչո՞ւ չեն ասում՝ «եթե կա լավը, ցույց տվեք նաև լավը, ինչո՞ւ մենք չենք տեսնում»: Եկե՛ք աշխատանք պահանջենք իրենցից:

Չի՛ կարելի քանակով, հատով մարդու կյանքի մասին խոսել, որ այս տարի այսքան է եղել, անցած տարի այսքան է եղել, նախորդ տարվա համեմատ պակասել է... Եթե կարողանում են աշխատանքներ տանել, որ պակասի, ինչո՞ւ չեն կարող ավելի շատ աշխատանք տանել, որ ընդհանրապես դեպքեր չլինեն:

Ցավոք, այն դեպքերը, որ գրանցվել են, թույլ չեն տալիս նկատել և գնահատել այն դրական գործերը, որոնցով պիտի ուրախանայինք: Լավ գործերը, չգիտես ինչու, միշտ ստվերում ենք թողնում: Որտեղ կա վատը, լավն էլ կողքին անպայման պետք է ցույց տանք, որ միգուցե դրանով հաղթենք: Բանակը մեր զավակն է, ամեն մոր ծնած արու զավակը՝ մեր հույսը:

Հարցազրույցը՝ Մերի Ալեքսանյանի
Աղբյուրը՝ www.hra.am