Հարցազրույց մշակութաբան Վարդան Ջալոյանի հետ

- ԸստՁեզո՞րտեղպիտիխաչվենքաղաք- եկեղեցի-հասարակությանշերտերհասկացությունները, որպեսզիարդյունքերևաումարդկանցներսումհոգևորվերելքտեղիունենա:

- Ո՞ւմն է քաղաքը: Շատ հարցեր են կախված նրանից, թե իրականում ում է պատկանում Երևանը: Առաջին հերթին, հենց Երևանում պիտի կարողանանք ստեղծել քաղաքային կյանք: Լսում էի մի երգ, որտեղ այսպիսի մի տող կա. «Քո շեն օջախներից ծուխ է դուրս գալիս»: Երևի թե, երգը գրողը Երևանը շփոթել էր ձմեռային գյուղի հետ: Բառեր կան, որոնք չեն բնորոշում Երևանը, այլ դրանք մարդկանց երևակայական պատկերացումն են: Մեր երևակայությունն է, որ օգնում է մեզ ապրել այս քաղաքում: Կիևյան փողոցի վրա փակցված էր «Ես սիրում եմ քեզ Երևան» սոցիալական պաստառը: Անցած անգամ պաստառում տեսա Հանրապետության հրապարակը, իսկ մյուս կողմում Երիտասարդական պալատն էր: Իսկապես երբ մենք Երևանը պատկերացնում ենք ապրելու, երազելու, արարելու վայր, հասկանում ենք, որ շատ բան կախված է մեզնից:

-Հետևաբար, Ձեր կարծիքով, առո՞ղջ հակազդեցություն առաջացավ քաղաքացիների մոտ, երբ Կառավարությունը որոշեց քանդել կինո «Մոսկվայի» ամառային դահլիճը:

-Երիտասարդների ակցիաները, որոնք ուղղված են կինո «Մոսկվայի» ամառային դահլիճի պահպանմանը, հենց այդ մասին են վկայում: Ինչպես կարելի է մոռանալ նախորդ դարի 60-ականների մշակութային պոռթկումը, երբ հայտնվեց լավ նկարչություն, լավ գրականություն ու երաժշտություն: Այդ առումով չպետք է մոռանանք մեր ավանդույթները:

Գաղտնիք չէ, որ մշակութային նվաճումները վերջին երկու դարերում աշխարհիկների մտավորականների, նույնիսկ աթեիստ մտավորականների ձեռքի գործն են: Առաջին շրջանում եկեղեցին նույնիսկ կոշտ կերպով դիմադրել է մշակութային առաջընթացին: Օրինակ, գրաբարից աշխարհաբարի անցնելու խնդրում ևս եկեղեցին դիմադրում էր:

Միայն 19-րդ դարի վերջին Հայ առաքելական եկեղեցին ինքը սկսեց պատրաստել մտավորականներ՝բանիմաց մարդկանց գործուղելով աշխարհի զարգացած երկրներ ուսում ստանալու: Հիշենք Ներսիսյան և Գևորգյան ճեմարանների նշանակությունը:

- Ո՞ր է Հայ առաքելական եկեղեցու մշակութաբանական նշանակությունն առհասարակ հասարակության կյանքում:

-Բոլոր ավանդական եկեղեցիները բախվում են համանման խնդիրների հետ: Գլոբալացման պայմաներում կրոնական նոր գաղափարները նույնքան արագ են տարածվում, որքան ապրանքների շրջանառությունը: Բայց հիմնական խնդիրը կապված է գլոբալացման և նեոլիբերալ տնտեական քաղաքականության հետ: Ձևավորվում է «ազգային վերնախավ», որը կապված է գլոբալ կենտրոննների'Նյու Յորք, Մոսկվա, Լոնդոն, Դուբայ, և «խաղից դուրս» բնակչություն: Վերնախավը կապված է ավանդական դավանության հետ և եկեղեցիները, կարծես թե, սպասարկվում են գլոբալացված կենտրոնների կողմից:

Առաջանում է և' տնտեսական, և' տարածքային, և' մշակութային խզում: Օրինակ. Կենտրոնական մասը ձեռք է բերում «եվրոռեմոնտի» գլամուրը, իսկ քաղաքի ծայրամասերը վերածվում են հետնախորշերի: Արդյունքում, առաջ է եկել անգամ այսպիսի տերմին. «Հետնախորշերի եկեղեցի»: Օրինակ՝ Լիմայի կամ Ռիո դե Ժանեյռոյի կենտրոնում գտնվում են կաթոլիկ եկեղեցիները, իսկ ծայրամասերում «Հիսնականներն» են: Դա գալիս է եկեղեցու սոցիալական հայեցակարգից՝ այսինքն, որն է եկեղեցու առաջնահերթությունը, ո՞ւմ դուռն է գնում հոգևոր սպասավորը՝ աղքատի՞, թե՞ հարուստի: Եվ այսօրինակ առաջնահերթությունից էլ կախված է եկեղեցու դերը հասարակության մեջ' լինի մշակութաբանական, թե այլ իմաստներով:

-Այսինքն՝եկեղեցինբարձրացնումութելադրումէնաևսոցիալակա՞նկեցություն:

-Ամբողջ աշխարհում սոցիալական հայեցակարգերի կրճատման միտում է նկատվում: Հայաստանում դրանք գրեթե բացակայում են: Այդ բոլորը բերում է հետևյալին. աղքատները, կարծես թե, դադարում են երկրի քաղաքացի լինել, կատարվում է խզում հարուստների ու աղքատների միջև: Եվ պատահական չէ, որ 9-12-րդ դարերի Հայաստանում սոցիալական տարբեր շերտեր տարբեր դավանանք ունեին: Հասարակ գյուղացիները համակրում էին աղանդավորական շարժումներին, ասենք, թոնդրակեցիներին, իսկ վերնախավը ճնշում էր այդ շարժումները: Այդպես էր նաև միջնադարյան Եվրոպայում: Սա օրինաչափություն է:

-Այսօր եկեղեցին կատարո՞ւմ է մշակույթ պահպանելու ու ստեղծելու իր առաքելությունը:

-Այսօր մշակութի մեջ եկեղեցու դերակատարումը չնչին է: Այնինչ հոգևորը չի կարելի սահմանափակել միայն աղոթքով ու ծեսերով: Մշակութաբանության ու հոգևորի մեջ մտնում է գիտությունը, արվեստի տարբեր ճյուղեր, պլաստիկ արվեստները, թատրոնը, իհարկե, նաև կրոնը: Այսօր աղքատանում է մեր հոգևոր կյանքը, որովհետև Երևանն ինքը, որպես քաղաք, որ նախատեսված է քաղաքային գործունեության համար, իր դեմքն է ձևափոխում: Երևանից իսկապես անհետանում է հոգևորը՝գիտությունը, գրականությունը, ինչ-որ չափով նաև բարձրաճաշակ երաժշտությունը:

-Ո՞րն է պատճառը:

-Քաղաքից անհետացել է երազելու կարողությունը: Երազելու կարողությունն է ստեղծում հոգևորը: Երազին փոխարինել է անշարժ գույքը: Գիտությունների ակադեմիայում կատարվածը դարձյալ կապված էր անշարժ գույքի հետ: Կարելի է ասել, որ գույքը կերավ մեր մշակույթը: Նույնը կարող է տեղի ունենալ եկեղեցու պարագայում, քանի որ անշարժ գույքի այս գործընթացը կարող է ձևափոխել Երևանի, նաև պետության դեմքը, նաև կրոնի դեմքը: Բանն այն է, որ այդ գույքը մեծ գին ունի հենց քաղաքի կենտրոնում, և այնտեղ «VIP» ծառայություններ են մատուցվում, այսինքն' դժվարամատչելի բնակչության համար: Այդ թվում' մշակութային ծառայություններ: Եվ այս կենտրոնացումը մայրաքաղաքի բուն կենտրոնում լուրջ վտանգներ է պարունակում: Կենտրոնը դառնում է անմատչելի քաղաքի արվարձանների համար, էլ չեմ խոսում մարզերի ու գյուղերի մասին:

Բարգավաճումը չի կարող լուծել այս խնդիրը: Օրինակ, մեծ թվով մարդիկ են ապրում Բաքվի հետնախորշերում, չնայած նրան, որ Ադրբեջանը հարուստ երկիր է: Հարկավոր է զարգացում:

- Քաղաքի արվարձանները խղճուկ վիճակում են: Այստեղ ո'չ կինոթատրոն կգտնես, ո'չ էլ մշակութային այլ օջախ:

- Երևանի կենտրոնում ընդամենը մեկ կինոթատրոն է գործում' հաշվի առնելով, որ «Նաիրի» կ/թ-ը խանութի է վերածվել, իսկ մարզերում սոսկալի վիճակ է: Մայրաքաղաքի բոլոր մասերում պիտի ապահովվեն մատչելի ու հասանելի ծառայություններ՝լինեն մշակութային, հոգևոր, թե այլ բնույթի:

-Այս պարագայում ևս մեկ եկեղեցի ունենա՞լ մայրաքաղաքի կենտրոնում, երբ ոչ բոլոր արվարձաններում է, որ դրանք կան։

-Ըստ համաքրիստոնեական վարդապետության՝ եկեղեցու սահմանումը հետևյալն է. «Եկեղեցին մարմնավորված Քրիստոսն է»: Իսկ երբ է Քրիստոսը մարմնավորվում, երբ հավատավոր ժողովուրդն է մեկտեղվում: Ունենալ եկեղեցի առանց հավատացյալների, դա միայն շինություն է: Ազգը ևս նման մի մարմին է հիշեցնում: Դրա համար պիտի լինի մեկ գործոն' հոգևոր մշակույթ: Դա այն պահն է, երբ մենք միասին հավաքվում ու օպերա ենք լսում, թատրոն ենք նայում, Հրանտ Մաթևոսյան ենք կարդում, այդ պահին «ագգը մարմնավորվում է»: Երբ կարդում ենք Հրանտին, նայում այնպիսի արվեստ, որը ավելի մեծ է դարձնում մեզ, քան կանք, միայն այդ պահին ենք մարմնավորվում ենք որպես ազգ, մնացած ժամանակ մենք պարզապես անհատներ ենք:

Եվ եկեղեցու բուն էությունը նյութականը չէ, ոչ էլ գաղափարախոսությունը, այլ հենց այդ պահը` մարմնավորման պահը: Իսկ եկեղեցու սպասավորները փորձում են յուրացնել եկեղեցին: Այսինքն' ծառաները փորձում են յուրացնել այն, ինչ պատկանում է տիրոջը: Ովքեր պիտի սպասարկեին, իրենց հայտարարել են տերեր: Ցավոք, սա տեղի է ունենում հասարակական կյանքի բոլոր բնագավառներում:

Հարցազրույցը՝ Զարուհի Մեջլումյանի