Հարցազրույց ազգագրագետ Հրանուշ Խառատյանի հետ

Ընդհանրապես ինչպիսի՞ն է անհանդուրժողականության մակարդակը Հայաստանում:

Ես կարծում եմ, որ Հայաստանում հանդուրժողականության մակարդակը շատ բարձր է: Մենք շատ հանդուրժում ենք օրենքների խախտումները, մենք շատ հանդուրժում ենք, որ երկրում կոռուպցիա է, մենք շատ հանդուրժում ենք, որ իրական բռնապետություն է, որ ժողովրդավարության հոտ անգամ չկա, որ լիբերալ տնտեսություն չկա: Այսինքն' եթե հանդուրժողականությունը դիտարկենք լայն առումով, ես կարծում եմ, որ մենք ընդհանրապես շա՛տ հանդուրժող հասարակություն ենք և՛ անհատական, այսինքն' կոնկրետ անձի նկատմամբ կիրառվող ճնշումների ու բռնություննների և՛ ընդհանուր հասարակական մակարդակներում:

Մենք անընդհատ կորուստներ ենք տալիս մեր արժանապատվությանն առնչվող խնդիրներում, մենք հանդուրժում ենք մեր արժանապատվության նվաստացումը, մենք հանդուրժում ենք մեր մարդկային նկարագրի կորուստը, մենք հանդուրժում ենք մեր կարիերայի իրականացման հնարավորությունների նվազեցումը: Այս ամենը, ընդհանուր առմամբ, հանդուրժողականության դրսևորումներ են: Այս կարգի հանդուրժողականությունը սովորաբար հետագայում դրսևորվում է որոշ ագրեսիվությամբ անհատական հարաբերությունների մակարդակում, որովհետև մարդկային հնարավորությունները հավասարակշռված չեն: Այնտեղ, որտեղ մարդը կարող է այլոց վրա  ճնշումներ գործադրել (որովհետև ընդհանուր առմամբ ապրում է ճնշումների մթնոլորտում և իրավական լուծումների ճանապարհով չի կարող գնալ), մարդիկ դառնում են անհանդուրժող միմյանց նկատմամբ: Շատ անհանդուրժող ենք ընտանեկան հարաբերություններում. ամուսինները միմյանց դժվարությամբ են հանդուրժում, անհանդուրժող ենք երեխա-ծնող հարաբերություններում և վերջապես, մեր սոցիալական շերտերում անհանդուրժող ենք նաև մեր հայացքից տարբերվող հայացքների նկատմամբ: Սա անառողջ հարաբերությունների դրսևորում է առհասարակ:

Ավելի նեղ իմաստով' կրոնական անհանդուրժողականության մակարդակը կարո՞ղ եք դիտարկել:

Կրոնական անհանդուրժողականությունը, ես կարծում եմ, ավելի շատ կրոնական ինստիտուտների փոխհարաբերությունների մեջ է, քան թե բուն հասարակության: Մեր գիտակցության մեջ, այո՛, կա, որ կրոնն ավելի ազգային նկարագրի հետ ընդհանրական երևույթ է: Սա դարերով արմատացած մոտեցում է, և ինստիտուտների կողմից սա շարունակվում է քարոզվել:

Մեր կրոնական ընկալման առանձնահատկություններից է նաև այն, որ մենք չենք դիտարկում ազգային փոքրամասնություններին որպես կրոնական փոքրամասնություններ, որովհետև մեր գիտակցական շերտում մենք մտածում ենք, որ նրանք չեն կարող ունենալ կրոնական խնդիրներ: Սա նույնպես ավանդական մոտեցման կամ տեսական պատկերացումներից արտածված երևույթ է: Մինչդեռ ես ռուս ուղղափառ եկեղեցու, ասորիների, եզդիների հետ քննարկումների փորձ ունեմ: Նրանք նույնպես խնդիրներ ունեն, որոնք, սակայն, հանրային որևէ քննարկման առարկա չեն դառնում: Այսինքն' հանդուրժողականության մասին խոսելիս' մենք ավելի շատ առաջնորդվում ենք ավանդական տեսական դատողություններով, քան թե Հայաստանում առկա ռեալությամբ:

Ըստ ձեզ' եկեղեցին' որպես ինստիտուտ, ի՞նչ տեղ պետք է ունենա քաղաքացիական հասարակության մեջ:

Երկու խոսքով ես դրան չեմ կարող անդրադառնալ. ես դա շատ լուրջ հարց եմ համարում: Մի բան է, եթե դուք եկեղեցի ասելով նկատի ունեք բոլոր կրոնական ինստիտուտները, և մի բան' եթե միայն առաքելական եկեղեցին: Ես կարծում եմ, որ մենք իրավական նորմերով հիմնականում կարգավորել ենք իրավիճակը. այլ խնդիր է, որ իրական դաշտում միշտ չէ, որ այդ իրավական նորմերը գործում են:

Բայց սկզբունքորեն ես կարծում եմ, որ ամբողջ աշխարհի ընդհանուր զարգացումը, կրոնական, կրոն-հասարակություն հարաբերությունների խնդիրների ակտուալացումը տեսնելով' մենք պետք է պատրաստ լինենք ունենալ որոշակի դիրքորոշում և՛ կրոնական ակտիվացման, և՛ Հայաստանի Հանրապետության ընդհանուր կրոնականության ու մարդ-կրոն կապի վերաբերյալ: Մենք չունենք այդպիսի դիրքորոշում:

Մեր մի մասը խոսում է տեսական կրոնական հանդուրժողականության մասին, մյուս մասը, ովքեր շահախնդիր են, ավելի շատ խոսում են իրենց նեղ հետաքրքրությունների դաշտից: Բայց այս պահին ես չեմ կարծում, որ ունենք ձևակերպված վերաբերմունք, թե իրականում եկեղեցին և կրոնը պե՞տք է արդյոք դեր խաղան մեր հասարակության ներքին և նաև Հայաստան-արտաքին աշխարհ հարաբերությունների կառուցման գործում: Մինչդեռ մենք ուզենք թե չուզենք' այդ գործոնը կա: Եվ ես կարծում եմ, որ մենք առաջին հերթին պետք է մտածենք հենց այս գաղափարախոսության մասին:

Եթե կոնկրետ իմ համոզմունքի խնդիրը լինի, ես կարծում եմ, որ կրոնը չպետք է որևէ չափով խառնվի պետական գործառույթներին, բայց միևնույն ժամանակ մենք չպետք է կրոնական ինստիտուտներին բացարձակ զուրկ պահենք որպես ինստիտուտ կայանալու և հետագում հնարավոր դերակատարում ունենալու հնարավորությունից, որովհետև աշխարհում կա կրոնական զարգացումների խնդիր, և մեր հասարակությունը պետք է պատրաստ լինի կրոնական դիմակայությունների դեպքում ունենալ իր կրոնական-հասարակական-քաղաքական ասելիքը:

Վերջին ժամանակներում հանրային դիսկուրսի մեջ կրոնական որոշակի թեմատիկա է հայտնվել' միջնորդավորված կամ ուղղակի: Օրինակ' Մոսկվա կինոթատրոնի ամառային դահլիճի խնդիրը: Ինչպե՞ս եք դա գնահատում:

Առողջ եմ գնահատում: Վաղուց կուզենայի, որ մի քիչ հավասարակշիռ, իրական քննարկումներ լինեն: Կարծում եմ' այդ քննարկումներում որոշ չափով իսկապես բացահայտվեց, որ հասարակության մեջ միանշանակ չի Հայ առաքելական եկեղեցու նկատմամբ խոնարհ վերաբերմունքը, որ հասարակությունը նույնիսկ Խորհդային Միությունից հետո եկեղեցու'որպես զոհի նկատմամբ բարյացակամ վերաբերմունք դրսևորելով' այսօր վերանայում է իր ավանսային վերաբերմունքը և փորձում է կառուցողական ու սպասելիքային վերաբերմունք ձևավորել: Այսինքն' ինքն ունի որոշ սպասելիքներ Հայ առաքելական եկեղեցու նկատմամբ, այս սպասելիքները միշտ չէ, որ համապատասխանում են իր ակնկալիքներին, և այսօր դրսևորվում են նաև այդ ակնկալիքներում ունեցած հուսախաբությունները:

 Հարցազրույցը վարեց Արթուր Ավթանդիլյանը www.religions.am