Հարցազրույց ԱԺ պատգամավոր, «Ժառանգություն» խմբակցության անդամ, Հայաստանում մարդու իրավունքների առաջին պաշտպան Լարիսա Ալավերդյանի հետ

Ինչպե՞ս եք գնահատում մարդու իրավունքների պաշտպանի հաստատության դերը և գործունեությունը Հայաստանում:

Ես միշտ շատ մեծ նշանակություն եմ տվել մարդու իրավունքների պաշտպանի հաստատության գոյությանը: Եվ այդ հաստատության դերը համարում եմ չափազանց կարևոր ոչ միայն Հայաստանում, այլև Հայաստանի նման երկրներում, որտեղ՝ իր բոլոր դրսևորումներով տոտալիտար համակարգից, մենք ցանկանում են անցում կատարել դեպի ժողովրդավարական համակարգ:

Եվ ի տարբերություն շատերի, ովքեր գտնում են, որ եթե երկրում կայացած չէ դատական համակարգը, չի կարող գործել մարդու իրավունքների պաշտպանության հաստատությունը, ես հակառակ կարծիքին եմ, որ հենց այդպիսի երկրներում ՄԻՊ հաստատության դերը շատ մեծ է: Այսինքն՝ դա ևս պետք է ունենա իր դերակատարությունը Հայաստանում իրավունքի գերակայության հաստատման, և մինչև անգամ, դատական համակարգի կայացման հարցում:

Ամենուր և ամեն ժամ խախտվում են անպաշտպան մարդկանց իրավունքները: Այն փոքրաթիվ դեպքերը, երբ ՄԻՊ գրասենյակին հաջողվում է մարդկանց իրավունքները վերականգնել, դա եղել ու մնում է բոլոր պաշտպանների գործունեության ժամանակ: Բայց այլ հարց է, արդյո՞ք կարողացել է ՄԻՊ հաստատությունը բացասական պրակտիկան փոխել դեպի դրականը: Ես պետք է ասեմ՝ ո՛չ. մենք առայժմ մնում ենք այն մակարդակի վրա, որ հաստատությունը կարողանում է առանձին դեպքերում հասնել մարդու իրավունքների պաշտպանությանը, բայց դա չի փոխում այն բացասական պրակտիկան, որի դաշտում տեղի է ունենում խախտումը՝ լինի դա սեփականության իրավունքի, աշխատանքային իրավունքների, թե' խոսքի ազատության իրավունքի հարցում և այլն:

Իսկ մարդու իրավունքների պաշտպանի լիազորությունների ընդլայնումից հետո, ըստ Ձեզ, փոփոխություններ կլինե՞ն:

Իմ կարծիքով՝ մենք պետք է համբերությամբ զինվենք: Միջազգային պրակտիկան էլ է վկայում, որ լիազորությունները օրենսդրորեն փոփոխելուց հետո պահանջվում է որոշակի ժամանակ, որպեսզի տեսնենք՝ այն լիազորությունները, որ տրվել են, աշխատո՞ւմ են ի նպաստ մարդու իրավունքների, թե՞ ոչ: Այ այստեղ ես չեմ կարող ասել, որ իրավիճակը փոխվել է, և նման վիճակագրություն էլ չկա:

Մարդու իրավունքների պաշտպանվածության մակարդակն ինչպիսի՞ն է Հայաստանում և որտե՞ղ են խնդիրները՝ օրենսդրական դաշտո՞ւմ, թե՞ իրավակիրառ պրակտիկայում:

Ես միշտ ասել եմ, որ մենք խնդիրներ ունենք ոչ միայն իրավակիրառ պրակտիկայում, այլև՝ օրենսդրական դաշտում: Իմ աչքի առաջ՝ գոնե վերջին 4 տարում, Ազգային ժողովն ընդունում է օրենքներ, որոնք ոտնահարում են մարդու իարվունքները:

Այսինքն՝ մենք արդեն օրենսդրորեն ենք դա անում: Որպես իրավական պետություն կայանալու հարցում մենք կաղում ենք բոլոր ուղղություններով: Ավելին՝ մենք ունենք դեգրադացիա հետևյալ իմաստով: Հասարակության առաջնային ոգևորությունը, որ ընդունվող օրենքները պետք է դրականորեն ազդեն իրավական պետության կայացման վրա, գնալով ավելի ու ավելի նվազում է: Մյուս խնդիրն իմիտացիան է. կեղծման մեթոդների շտեմարանը, որին  տիրապետում է իշխանությունը, գնալով ավելի ու ավելի հարստանում է: Եվ, շատ հաճախ, ցանկացած բանավեճ Հայաստանում մարդու իրավունքների մասին դառնում է անիմաստ և անպտուղ, որովհետև իշխանությունը շարունակ ասում է, թե ինքն ինչեր է անում, իսկ հասարակությունը ամեն ինչ արդյունքներով է դատում:

Ինչի՞ կարող է այս վիճակը հանգեցնել:

 Մենք արդեն իսկ տեսնում ենք վատթարագույն արդյունքը, իշխանության աշխատանքի գնահատականը, դա միգրացիան է՝ արտագաղթը: Ես 90-ականների միգրացիոն քաղաքականության մշակման ծրագրի մեջ եմ եղել և  սկսած 1996 թվականից ես հրապարակավ ասել եմ, որ այն քաղաքակությունը, որ վարում է իշխանությունը, հանցագործ միգրացիոն քաղաքականություն է: Ես շարունակում եմ պնդել, որ մինչ այսօր տարվող քաղաքականությունն ունի մեկ ուղղություն՝ կրճատել Հայաստանում ապրող բնակչության թիվը, և դա արվում է վերին աստիճանի հետևողականորեն: Եթե անկախության սկզբնական շրջանում իշխանությունները գոնե կարող էին ասել, որ պատերազմ է եղել, շատ ծանր սոցիալական, տնտեսական  վիճակ է, ապա հետագա տարներին մենք պետք է ունենայինք դրական արդյունքներ: Չնայած արդեն իսկ 96 թվականից սկսած ուսումնասիրություններ կային առ այն, որ մարդիկ շատ անգամ լքում են պետությունը ոչ թե սոցիալ-տնտեսական ծանր պայմանների պատճառով, այլ որովհետև անարդարությունն ավելի ցինիկ դրսևորումներ է ստանում, և անօրինականությունը հասնում է այն աստիճանի, որ ոչ միայն սոցիալապես է մարդն իրեն անպաշտպան զգում, այլ նաև՝ իրավական առումով: Մարդն իրեն երջանիկ է զգում այն ժամանակ, երբ ինքը ներգրավված է գործընթացների մեջ,  աշխատում է բարելավման վրա:

Այնինչ, կրկնում եմ, մենք ունենք օրեցօր վատթարացող սոցիալական վիճակ, աղքատությունը նսեմացնող աստիճանի է հասնում որոշ գյուղերում և անգամ Երևանում: Եվ սոցիալական այդպիսի անբավարար վիճակը երկրաշարժ, պատերազմի կամ շրջափակման պատճառով չէ: Իսկ այդ աղքատացած բնակչության մեջ որտեղի՞ց օլիգարխիկ ընտանիքներ, եթե մենք սկսած 91թվականից չունեինք արտադրություն, եղել ենք շրջափակված, որտեղի՞ց հարստացան:Մի քանի աղբյուր կա՝ միջազգային օգնություն, խորհրդային տարիներից կուտակված ազգային հարստություն, որը լրիվ թալանվեց և մարդկանց ուղղակի շահագործում, այն մարդկանց, որոնք մնացել են և ինչ-որ ձևով աշխատում են:

Ի՞նչ պետք է անի այս պարագայում իշխանությունը:

Մենք պետք է հասկանանք, որ եթե այսպես շարունակվի,  մենք ազգի, ժողովրդի, պետության որակ ենք փոխում: Երբ իշխանական  կուսակցություններն ասում են՝ ի տարբերություն ընդդիմությանը, որը քննադատում է, մենք պատասխանատվություն ենք կրում, ամենևին, որևէ մեկը պատասխանատվություն չի կրում: Չի կարելի այդ անկման համար լինել անպատասխանատու, և ասել՝ մենք պատասխանատվություն ենք կրում:

Այո՛, այն պահն է հասել, որ եթե մենք ազգովի չկարողանանք դասեր քաղել և շարունակենք՝ աղքատացնելով հարստանալու քաղաքականությունը, մենք շատ ավելի ծանր վիճակում ենք հայտնվելու: Ամեն օր հետաձգելով այդ համակարգային փոփոխությունները, մենք բարձրացնում ենք մեր այս վիճակից դուրս գալու գինը:

Հարցազրույցը՝ Մերի Ալեքսանյանի
Աղբյուրը՝ www.hra.am