Վահրամ Սողոմոնյանն արժանացել է DAAD 2005 մրցանակին

Հարավային Կովկասում ԱՄՆ երկրառազմավարության
և Ռուսաստանի «լիբերալ կայսրության» կողքին

Եվրոպական ինտեգրացման գործընթացի ընդլայնումն ու խորացումը կանգնեցնում են
Եվրամիությանը նոր մարտահրավերների առջև, ինչի շնորհիվ, թերևս, առաջին անգամ ավելի
ցայտուն կերպով երևան է գալիս աշխարհաքաղաքական գործոնը: «Նարնջագույն
հեղափոխությունն» Ուկրաինայում ևս մեկ անգամ պարզ դարձրեց, որ Եվրոպայի արևելյան
թևում Թուրքիայի հետ առաջիկա բանակցությունների և անդամության հեռանկարին զուգընթաց
ի հայտ են գալիս նոր մոտեցումներ՝ Ուկրաինայի, Մոլդովայի, Վրաստանի և Հայաստանի
ընդլայնման հետ կապված: Չնայած Եվրամիության ռազմավարությունն այսպես կոչված «Ընդլայնված
Եվրոպայի»¹ տարածաշրջանում դեռևս լիարժեքորեն ձևավորված չէ, սակայն «բազմամակարդակ
Եվրոպայի», ինչպես նաև՝ իր նոր հարևանության շրջանում Եվրոպայի «հրամայական
մարտահրավերի» մասին թեզերն արդեն լայն քննարկման առարկա են դարձել քաղաքագիտական
շրջանակներում:

Երբեմնի խորհրդային ընդհանուր համակարգից դեզինտեգրացվող Հայաստանին այսօր առաջին
հերթին անհրաժեշտ է նոր «ասպարեզ»` սեփական քաղաքական կշիռն արդյունավետորեն
մեծացնելու, և ընդարձակ արտոնյալ շուկա` արտահանման մեծացմանն ուղղված իր տնտեսական
պահանջները բավարարելու համար: Այս համատեքստում Եվրամիության հարաճուն
ներկայությունը մեր տարածաշրջանում հավակնում է դառնալ Հայաստանի ռազմավարական
այլընտրանքը: Վրաստանի օրինակով՝ ամերիկյան աջակցությամբ տեղի ունեցած քաղաքական
վերնախավի լիակատար «փոխատեղումից», կամ էլ՝ ներքաղաքական զարգացումների
հոռետեսական սցենարներից խույս տալու պարագայում հայկական մոդելի էությունը կարող է
հանգեցնել պարզապես հասարակական-քաղաքական կյանքի եվրոպականացման որդեգրմանը: Նման
գիտակցությունն առկա է, թերևս, և՛ կոալիցիոն, և՛ ընդդիմադիր շրջանակներում, իսկ,
ավելի ճիշտ՝ դրանց բարեփոխիչ ֆրակցիաներում, սակայն երկու ճամբարն էլ անհետաձգելի
որակական վերափոխման առաջ են կանգնած:

ԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ՝ ԻՆՏԵԳՐԱՑՄԱՆ ՄԻՋՈՑՈՎ

Եվրոպական ինտեգրացման գործընթացին առդեմ կանգնած են ԱՄՆ-ի երկրառազմավարությունն
ու պաշտոնավարման ժամանակահատվածում ձևավորված՝ «լիբերալ կայսրության» հայեցակարգը:² Ամերիկացի երկրառազմավար Զբիգնև Բրզեժինսկու կարծիքով՝ «Ռուսաստանի միացումը
եվրոպական և վերատլանտյան կառույցներին, կամ էլ՝ անդամակցության որևէ ձևաչափ, երեք
կովկասյան պետության` Վրաստանի, Հայաստանի ու Ադրբեջանի համար, որոնք գլուխները
կորցրած տենչում են միանալ Եվրոպային, մուտքի դռներ կբացի»: Հետաքրքիր է այն
հարցադրումը, թե՝ ի՛նչ ուրվագծեր է ձեռք բերում եվրոպական նախագիծը Հարավային
Կովկասում, և դրանում ի՛նչ քաղաքական գործիքներ են օգտագործվում Եվրամիության
կողմից:

Եվրոպական Միության Սահմանադրության նախագծում խարսխված և անդամ պետությունների
կողմից մինչ այժմ բազմիցս կիրառված՝ «ուժեղացված համագործակցության» սկզբունքն
ակնհայտորեն հեռանկարում հնարավոր է դարձնում նշանակալիորեն ընդլայնել Հարավային
Կովկասի երկրների հետ Եվրամիության փոխգործակցության ասպարեզը: Ըստ այդմ՝ առանձին
որևէ երկիր, ինչպես, օրինակ, Հայաստանն է, կկարողանա այնքանով մասնակցել
ինտեգրացման շրջանակին, որքանով ի վիճակի է դրան: Այսպիսով՝ «բազմամակարդակ Եվրոպան»
կարող է իր աշխարհաքաղաքական հավակնությունները շրջապատող բավականին ընդարձակ
աշխարհագրական տարածքում իրականացնել ընտրողական եղանակով: Ձեռք կբերի՞, արդյոք, ԵՄ
այլընտրանքը ժամանակի ընթացքում նաև հրամայական գծեր՝ կախված է նախ և առաջ այն
հանգամանքից, թե՝ ի՛նչ հաջողությամբ տեղի կունենա մինչև 2010 թվականը նախատեսված
եվրոպական 60 հազարանոց զորախմբի կազմավորումը, և արդյո՞ք այդ զորախումբը կկարողանա
ստանձնել խաղարարար առաքելություններ Հարավային Կովկասում: Եվրախորհրդի, այդ թվում
նաև՝ Աթկինսոնի հեղինակած, վերջին զեկույցները Լեռնային Ղարաբաղի վերաբերյալ,
այնուամենայնիվ, վկայում են, որ Հայաստանի և մյուս կողմերի շահերի ներկայացումը
եվրոպական կառույցներում դեռևս չի կարող փոխվստահություն ներշնչող համարվել: Այս
իրողությունը պարտավորեցնում է Հայաստանին՝ հետևողականորեն լծվել եվրոպական
հաստատություններում հայկական շահերի ներկայացման կառույցներ ձևավորելու գործին:
Թուրքիայի հնարավոր անդամակցությամբ պայմանավորված՝ Հայոց Ցեղասպանության մասին
եվրոպական բանավեճի սկիզբը, որքան էլ հակասական կարող է հնչել՝ առաջին գործուն
լծակներն է ընձեռում Հայաստանին՝ եվրոպական օրակարգի վրա ներազդելու համար: Մյուս
կողմից՝ տարածաշրջանի պետությունների արտաքին քաղաքական դոկտրիններում եվրոպական
հիմնական ամրացումը կարող է բնորոշվել որպես ռուս-ամերիկյան հակասություններից «փախուստ»
և կողմնորոշում դեպի Եվրոպական Միությունը` որպես հարաբերականորեն չեզոք և
հավասարակշռված աշխարհաքաղաքական դերակատար:³

Մինչդեռ Եվրամիության առանձին անդամ պետությունների՝ Հարավային Կովկասի նկատմամբ
քաղաքականությունը ձևավորվում է ըստ հատկանշական առաջնահերթությունների, որոնք են.
Գերմանիայի համար` ընդհանուր շուկայի ընդլայնումը, Ֆրանսիայի համար` ԵՄ քաղաքական
ներկայության ապահովումը, և Մեծ Բրիտանիայի համար` ատլանտյան
աշխարհաքաղաքականությունը (նավթային նախագծեր և այլն): Արդեն 2004թ. ապրիլին
Գերմանիայի արտաքին գործերի նախարար Ֆիշերն արտահայտեց մաքսային միության տեսքով «ընդհանուր
հարավկովկասյան շուկա» ստեղծելու գաղափարը: Եվրամիության կողմից տարածաշրջանում
էներգիական և ենթակառուցվածքային ոլորտներին ցուցաբերվող օգնությունը (TRACECA,
INOGATE, բանկային համակարգ և այլն) որոշ առումով հենց եվրոպական այլընտրանքն է ԱՄՆ-ի
աշխարհաքաղաքականությանն ու նպատակ ունի հարավկովկասյան երկրներին ընդգրկելու
Եվրոպայի ազդեցության ոլորտում: Այս մասին Դեթլև Վոլտերը գրում է. «Եվրոպական
Միությունը պետք է ուժեղացված կերպով զարգացնի իր դերակատարումը Հարավային
Կովկասում՝ որպես օրինակարգող ուժ, առանց գերիշխանության հավակնության և, մյուս
դերակատարների նկատմամբ, ամբողջ թափով գործի դնի սեփական համեմատական
առավելությունները, ինչպիսիք են աշխարհագրական և մշակութային մերձությունը,
էներգիական և ենթակառուցվածքային շահերն ու պայմանագրորեն ամրագրված
տարածաշրջանային քաղաքական երկխոսության խրախուսումը»:

ՓՈԽԱԴԱՐՁ ԿԱԽՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԱՅԻՆ ԻՆՏԵԳՐԱՑՈՒՄ

Հարավկովկասյան երկրների և վարչական սուբյեկտների կողմից զարգացման նախընտրելի
մարտավարությունները պահանջում են տնտեսական փոխադարձ կախվածությունների խորացում.
իհարկե, առկա «ստատուս քվոյի» պահպանման նախապայմանով: Շահերի այդ դասավորությունը
կարելի է պատկերել այսպես կոչված «համագործակցության հակված ոչ զրոյական խաղի»
տեսքով: Այսպես, օրինակ՝ Վրաստանի համար տարանցիկ երկրի շահութաբեր գործառույթն
ապահովվում է մասամբ հայ-ադրբեջանական կամ հայ-թուրքական հարաբերությունների
ճգնաժամի շնորհիվ, ինչի հետևանքով Հայաստանը զրկված է արևելք-արևմուտք կապուղով
տարանցիկ երկիր դառնալու հնարավորությունից: Դրանից ելնելով էլ Վրաստանի
շահագրգռվածությունը Լեռնային Ղարաբաղում լարվածության շուտափույթ թուլացման մեջ
չնչին է: Մյուս կողմից՝ ԲԹՋ նավթամուղի գործարկումն Ադրբեջանի համար եկամուտի
վճռորոշ աղբյուր է, և հակամարտության նոր բռնկումը նավթամուղի անմիջական
հարևանությամբ այլևս չի կարող բխել Բաքվի շահերից: Այնուհետև նշանակալի է Վրաստանի
կառավարության դիրքորոշումը` Ռուսաստանի հետ իր պրոբլեմատիկ հարաբերությունները
հայկական կողմի օգնությամբ հավասարակշռելու և այդպիսով խուսափելու
թուրք-ադրբեջանական առանցքից ուժեղ կախվածության մեջ ընկնելուց:

Հարավային Կովկասում միջպետական հարաբերությունների կարգավորման ընթացքում
տնտեսական գործոնին գնալով աճող կենտրոնացումը վկայում է, որ հասունացել է այն
բեկումնային շրջանը, որից սկսած՝ հարավկովկասյան պետությունների քաղաքական
վերնախավերն այլևս չեն կառչում ազգային-մշակութային բախումնային թեմաներից, այլ՝
իրենց որոշումները ենթարկեցնում են այսպես կոչված «անընդմեջ վերալցման»
(spill–over) գործընթացի պահանջներին: Spill–over երևույթի հասկացությունն
արտացոլում է եվրոպական ինտեգրացման կարևորագույն պատճառային մեխանիզմներից մեկը,⁴ ըստ որի՝ մի բնագավառում համագործակցությունը սրում է հիմնախնդիրների լուծման
անհրաժեշտությունը մեկ այլ բնագավառում:

ԱՌԵՎՏՐԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՍԵՐՏԱՃՈՒՄ

2005 թվականի հունվարին Ռումինիայի կառավարությունը քննարկման ներկայացրեց
Ուկրաինան, Մոլդովան և Հարավային Կովկասն արևելաեվրոպական ազատ առևտրի գոտում
ընդգրկելու վերաբերյալ առաջարկը: Արևելյան Եվրոպայի երկրներն արդեն իսկ վերացրել են
«նոր» Ուկրաինայի նկատմամբ առևտրային խոչընդոտները, և ազատ առևտրի այս գոտու
ընդլայնումն ընդհուպ մինչև Հայաստան կարող է զգալի նվազեցնել Ռուսաստանի հետ առևտրի
մասնաբաժինը` ի նպաստ Եվրամիության: Այստեղ տարածաշրջանի երկրները, իհարկե, ամենից
առաջ գնահատվում են ըստ այն ներուժի, որով ի վիճակի կլինեն հանդես գալ որպես
արտադրական հզորությունների կուտակման և աճի կենտրոններ: Անշուշտ, այս համատեքստում
որպես գլխավոր նախապայման առաջնաբեմ են մղվում Հայաստանում օլիգարխիական
կառույցների հաղթահարման և իրավագիտակցության ամրապնդման խնդիրները, առանց որոնց
անհնար կդառնա արտադրական կապիտալի անընդհատական վերարտադրումը:

Հարավային Կովկասում զգալի տարբերվում են տնտեսական քաղաքականության գործիքներն ու
համապատասխան ազգային տնտեսական ռազմավարությունները: Ադրբեջանը կենտրոնացրել է իր
ջանքերը նավթի և գազի արտահանման ծավալների մեծացմանը: Վրաստանը տնտեսական օգուտներ
է ակնկալում աշխարհաքաղաքական բարենպաստ դիրքի և տարանցիկ գործունեության շնորհիվ,
ընդ որում՝ 2004 թվականի «վարդագույն» շրջադարձից հետո սպասվում է, որ
սեփականաշնորհման երկրորդ ալիքի շնորհիվ (սևծովյան Փոթի և Բաթումի նավահանգիստներ,
երթևեկության ենթակառուցվածքներ և այլն) զգալի կմեծանա արտասահմանյան կապիտալի
դերակատարումն այս երկրում: Հայաստանը փորձում է զարգացնել հումքից կախում չունեցող,
այդ թվում՝ բարձր տեխնոլոգիաների արտադրությունն ու տրանսպորտային ծախսեր խնայող
տնտեսության ճյուղերը («փոքր ծավալ – մեծ արժեք» սկզբունքով),⁵ որի նպատակն է
ավելացնել արտահանումը և տնտեսությունն աշխուժացնել նաև Սփյուռքի կապիտալի
մասնակցությամբ: Դրա հաջողության գրավականը մեծապես կախված է այն հանգամանքից, թե՝
արդյոք կկարողանա՞ հայկական պետությունն ստանձնել իր կարգավորիչ դերը կապիտալի
բազմաթիվ, այդ թվում՝ Սփյուռքի նոր ձևավորվող ազգային բուրժուազիայի, օլիգարխիական
թևի և վերազգային ընկերությունների ֆրակցիաների միջև: Ընդ որում՝ պետական
կարգավորման ու կարգի առումով ճիշտ շեշտադրումների ընտրության դեպքում Հայաստանն
իրական հնարավորություն կստանա ստանձնելու առևտրատնտեսական (դրանից բխող նաև՝
աշխարհաքաղաքական) կամրջի իր երբեմնի դերը` Մերձավոր և Միջին Արևելքի հետ առկա
ավանդական կապերի շնորհիվ:

Հաշվի առնելով այն փաստը, որ ԵՄ-ն Հարավային Կովկասի երեք երկրի կարևորագույն
առևտրային գործընկերն է, այդ երկրների տնտեսվարող սուբյեկտներն առևտրաքաղաքական
տեսանկյունից սերտաճում են ԵՄ ընդհանուր շուկայի հետ: Վրաստանում և Հայաստանում
1997 թվականից ի վեր գործում են խորհրդատվական կենտրոններ (AEPLAC և GEPLAC),⁶ որոնք
այս երկրների կառավարություններին և խորհրդարաններին ապահովում են ազգային
օրենսդրությունը ԵՄ չափանիշներին համապատասխանեցնելու գործում մշտական
խորհրդատվությամբ:⁷ Այսպիսով՝ Եվրամիության անդամ երկրների կողմից ձևական
հաստատությունների ներմուծման շարունակվող գործընթացը կողմնորոշման վճռորոշ գործոն
է դառնում և կառուցվածքային հենք ստեղծում՝ Եվրամիության տարածաշրջանային դերի
հետագա մեծացման համար:

ԵԶՐԱՀԱՆԳՈՒՄ

Հարավային Կովկասում երեք աշխարհաքաղաքական դերակատարների (ԵՄ, ԱՄՆ և Ռուսաստան)
հեգեմոնիալ նախաձեռնությունների մրցակցության ծիրում ավելի ու ավելի պարզորեն են
նշմարվում «մեղմ ուժի» (soft power) գործադրման վրա հիմնված եվրոպական այլընտրանքի
ուրվագծերը` քաղաքական, տնտեսական և հասարակական օժանդակություն նախատեսող
տարածաշրջանային միասնական օրակարգի տեսքով արտահայտվելով: Եվրոպայի հարավկովկասյան
քաղաքականությունը կոնկրետանում է ինչպես Եվրոպական Միության նոր հարևանության «Ընդլայնված
Եվրոպա» (Wider Europe) հայեցակարգի, այնպես էլ՝ Եվրամիության TRACECA, TACIS և այլ
ծրագրերի, ինչպես նաև՝ «Հարավային Կովկասի կայունության դաշնագրի» գաղափարի միջոցով:

Հայաստանն այս զարգացումներում խնդիր ունի կատարելու իր նպատակահարմար ընտրությունը
դեպի եվրոպական ընտանիք, որի արժեքային համակարգի մասն է և, ի վերջո՝ հաղթահարելու
պատմականորեն բազմիցս արձանագրված՝ «մեկուսացվածության» չարաբաստիկ բարդույթը:

[1] «Ընդարձակ Եվրոպա – Նոր Հարևանություն» ծրագիրը, որը հաստատվեց 2003թ. հունիսին
Սալոնիկի գագաթաժողովում, սահմանում է այն քաղաքական եզրագծերը, որոնց
շրջանակներում պետք է հարաբերություններ հաստատվեն ընդլայնված ԵՄ-ի հարևան
պետությունների հետ:

[2] «Անատոլի Չուբայսը, Ռուսաստանի «РАО ЕЭС»-ի նախագահը, հրատարակել է իր հիրավի՛
նապոլեոնական նախագիծը հետխորհրդային տարածքում «լիբերալ կայսրություն» ձևավորելու
գաղափարի վերաբերյալ, ինչը հնարավոր կլիներ առանց բացառության բոլոր ԱՊՀ և Բալթյան
երկրների էներգահամակարգերի նկատմամբ գերակայության հաստատման միջոցով» (“The Noyan
Tapan HIghlights”, #42, հոկտեմբեր, 2003):

[3] «Դեպի Եվրամիություն Թուրքիայի մղումներից թափ առած քննարկումն այն մասին, թե՝
որտե՛ղ են ավարտվում Եվրոպայի (քաղաքական) սահմանները, անմիջապես ծավալվում է
այսրկովկասյան բաղադրիչի շուրջը: Եթե կա մի «կրկներգ», չնայած և՝ տարբեր
ուժգնությամբ, որն ընդհանուր է Բաքվում, Թբիլիսիում, Երևանում և նույնիսկ Լեռնային
Ղարաբաղի մայրաքաղաք Ստեփանակերտում քաղաքական վճիռ կայացնողների համար, ապա դա
մոտավորապես հետևյալ կերպ է հնչում. «Մենք ուզում ենք մաս կազմել եվրո-ատլանտյան
կառույցներին»: («Եվրոպական հարցապնդումներ. Հարավային Կովկասի երկրները ձգտում են
դեպի եվրո-ատլանտյան կառույցներ», Կլաուս-Դիթեր Ֆրանկենբերգեր, Ֆրանկֆուրտեր
Ալգեմայնե Ցայտունգ, 13 նոյեմբերի 2004թ., էջ 8):

[4] Ըստ «գործառույթն է պայմանավորում ձևաչափը» (form follows function) բանաձևի:

[5] Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտը Հայաստանում վերջին տարիների ընթացքում
կտրուկ աճել է: Այդ ճյուղի արտահանումը 2003 թվականին կազմել է շուրջ 50 մլն ԱՄՆ
դոլար:

[6] Հայ-եվրոպական քաղաքական և իրավական խորհրդատվության կենտրոն (AEPLAC) և
Վրաց-եվրոպական քաղաքական և իրավական խորհրդատվության կենտրոն (GEPLAC):

[7] «Մենք այլ ընտրություն չունենք, քան ֆորմալ հաստատությունները ներմուծել
Եվրամիությունից» (Տիգրան Ջրբաշյան, AEPLAC-ի նախագահ, «Գործարար էքսպրես», Երևան,
13.10.2004):