Իշխանության սահուն փոխանցման մեխանիզմների ստեղծումը և դրանց կյանքի կոչումը ամենամեծ մարտահրավերն է ժամանակակից ու կայացած բնորոշումներին հավակնող յուրաքանչյուր պետության համար: Այն մատնանշում է քաղաքական համակարգի կենսունակությունն ու պետական կառավարման արդյունավետությունը: Ժողովրդավարական պետության առաջնային նախապայմանն այս առումով բազմաբևեռ

քաղաքականությունն է` հիմնված ուժերի բալանսի և մրցակցության հնարավորության վրա: Վերջինս իր իրավական արտահայտությունն է գտնում իշխանությունների երեք թևերի բաժանման, իսկ քաղաքական ոլորտում բազմակուսակցական համակարգի ձևավորման մեջ: Առաջին պայմանի առկայությունը առնվազն ցուցադրելի է ֆորմալ գործառնող կառույցների և իրավական նորմերի գոյությամբ, բայց մեծապես պայմանավորված երկրորդ բաղադրիչով, որի ստեղծումը շատ ավելի մեծ ջանքեր է պահանջում: Այս պարագայում իրականցվելիք խնդիրների տակ հասկանում ենք կուսակցությունների համակարգված գործունեությունը քաղաքական համակարգում երկարաժամկետ հատվածում` հիմնվելով որոշակի գաղափարական հոսանքի և սոցիալական կայուն զանգվածի աջակցության վրա: Ժողովրդավարության պայմաններից նշենք վարչական լծակների հնարավորինս չեզոքությունը քաղաքականության մեջ, ինչպես նաև հիմնական քաղաքական բևեռների համահավասար հնարավորությունների գաղափարի ընդունումը` իբրև պետության զարգացման գրավական: Խոշորագույն բևեռները բնականաբար կազմում են իշխանությանը տիրապետող և այդ պահին ընդդիմադիր հատվածում գործող հիմնական ուժերը:

Թեև տասնհինգամյա «անցումային փուլը» բավականին պատկառելի ժամանակահատված է նշված պայմաններն ապահովվելու համար, Հայաստանի քաղաքական համակարգը այսօր էլ չի անցել անգամ նախնական պատնեշները ժողովրդավարական լինելու համար: Իշխանություն-ընդդիմություն հարաբերություններն այս տարիներին, ըստ էության, այդպես էլ չձևավորվեցին,. քաղաքական էլիտաների երկխոսություն Հայաստանում տեղի չունեցավ: Որոշակիորեն հանդուրժելով միմյանց Արցախյան պատերազմի շրջանում, հակամարտող էլիտաները խաղաղությունից անմիջապես հետո «մարտական» գործողությունները տեղափոխեցին քաղաքական կյանք: Մեծամասնություն ստացած բևեռը` ի դեմս ՀՀՇ-ի, սկսեց յուրացնել սկսեց վարչական լծակները և չկարողացավ համագործակցության եզրեր գտնել ժամանակի ընդդիմության հետ` ի դեմս Հայ Հեղափոխական Դաշնակցության, որը պարզապես արգելվեց: 1995 թվականից սկիզբ դրվեց ընտրությունների արդյունքների աղավաղմանը, որի ծավալները ընտրությունից ընտրություն մեծացան` լիովին ձևախեղելով ընտրությունների մեխանիզմը և հասարակության վերաբերմունքը դրանց նկատմամբ` իբրև իշխանության փոփոխության միջոցի: Այնուամենայնիվ հարկ է նշել, որ 90-ականների գործընթացները որոշակիորեն տեղավորվում էին քաղաքական պայքարի տրամաբանության մեջ: Պայքարի ուղեծիրում բոլոր կողմերի մոտ հակառակորդին բացարձակ պարտության մատնելու և փոխզիջումների բացառման տրամաբանությունն էր: ՀՀՇ-ն չկարողացավ համաձայնության դաշտ ստեղծել երկրի սահմանադրության վերաբերյալ, ընդդիմությունը 96-ին գնաց առճակատման` չստանալով իր վաստակած ձայներից նույնիսկ նվազագույն արդյունքը: 98-ի իշխանափոխությունից հետո արդեն նախկին իշխանություններին պարզապես դուրս վտարեցին քաղաքական պայքարի օրակարգից<sup>1</sup>, իսկ ընտրություններից հետո ձևավորված փխրուն կոնսենսուսը վերացվեց հոկտեմբերի 27-ի քաղաքական սպանություններով: 1999 թվականից պայքարը սկսեց աստիճանաբար դուրս գալ քաղաքական հարթությունից: 2003թ. ընտրությունների նախաշեմին Հայաստանում ձևավորվեց միջխմբային համաձայնություններով աշխատող իշխանական համակարգ` հիմնված օլիգարխիկ-վարչական տնտեսության ու ուժային կառույցների վրա: Ընդդիմությունը չկարողացավ ավելացնել սեփական ռեսուրսները, ընդհակառակը` աստիճանաբար կորցրեց իր քաղաքական կապիտալը: 2004 թվականի առճակատման մեջ ընդդիմությունը շարունակեց գործել պայքարի վերը նշված տրամաբանությամբ, կրելով հերթական պարտությունը: Չկարողանալով կազմակերպել իրենց աշխատանքը խորհրդարանում, հույսը դնելով դրսի սին աջակցության վրա, ընդդիմադիր ուժերն արդեն 2007-ի ընտրություններին են մոտենում դեռ 99-ին սկիզբ առած 2003-ի քաղաքական օրակարգով և հերթական «ֆորմատի» փնտրտուքով: Միևնույն ժամանակ պետք է հստակ հասկանալ, որ իշխանական բևեռը արդեն իսկ գերհագեցած է և ի վիճակի չէ այլևս կոոպտացնել² ակտիվ քաղաքական խմբերին: Իշխանական կոալիցիան այդպես էլ «չմարսեց» «Օրինաց Երկրին», իսկ «Հանրապետական» կուսակցության գերուռճացումը բերեց նրան, որ տարբեր խմբերի շահերն ապահովելու համար ստեղծվեց «Բարգավաճ Հայաստան» նախագիծը: Վերջինս, ինչպես նաև ավելի փոքր հավակնություններ ունեցող որոշ ուժեր գործելու են ավանդաբար ընդդիմությանը հարող էլեկտորալ դաշտում: 2007-2008 թթ. իշխանության ֆորմալ փոփոխումից հետո կուժգնանա պայքարը ընդդիմության տեղերի համար:

Նոր ընդդիմության պահանջի մասին սկսեցին խոսել դեռևս 2003 թ. ընտրություններից հետո, սակայն այդ բևեռի խմորումները որևէ նշանակալից փոփոխության չբերեցին: Կարևոր է հասականալ, որ ընդդիմության որակական փոփոխության հասարակական պահանջի և իշխանության համար նոր ընդդիմության ձևավորման մոտեցումները էականորեն տարբեր են: Առաջինը հիմնված է մարդկանց հետ երկխոսություն ապահովող արդյունավետ քաղաքական միավոր ունենալու ձգտման վրա, երկրորդը` իրական մրցակցության անկարողունակ, պոպուլիզմի վրա հիմնված և ապաքաղաքական մեխանիզմով գործող բևեռի վրա:

Քաղաքացիական հասարակության, ինչպես նաև առողջ քաղաքական միավորների առաջնային խնդիրն է դառնում պահապանել ժողովրդավարական փոփոխությունների դեռևս առկա նախադրյալները Հայաստանում` քաղաքականությունը քաղաքական համակարգ վերադարձնելով: Սա բնավ կապված չէ ընթացիկ ընտրությունների հետ և պահանջում է լուրջ տեղաշարժեր ողջ հասարակության մեջ: Տեղաշարժերը պայմանավորված են մի շարք գործոններով, որոնց տվյալ աշխատանքում մենք չենք անդրադառնա: Բայց այսօր պարզ է, որ պետք են հստակ նորմատիվ հիմքեր, որոնք մի կողմից կապահովեն երաշխիքներ հասարակության համար առ այն, որ քաղաքական ուժերը պետք է աշխատեն քաղաքական հիմքերով և հաշվի առնեն հասարակական կարծիքը, մյուս կողմից քաղաքական կուսակցություններին հնարավորություն կտան արդյունավետ կազմակերպելու իրենց աշխատանքը: Խոսքը վերաբերվում է կուսակցությունների` որպես հասարակության լեգիտիմ ագենտների պետական աջակցության և ոչ իշխանական ուժերի լիազորությունների ու պարտավորությունների ֆիքսմանը: Կայացած ժողովրդավարություններում այս հարաբերությունները կանոնակարգվում են ավանդույթով` քաղաքական մշակույթին համապատասխան, մի բան, որը մեզ մոտ բացակայում է, ուստի պետք են իրավական լուծումներ³:

Քաղաքական կուսակցությունների ֆինանսավորումը Եվրոպայում կուսակցությունների վերաբերյալ օրենսդրութան հիմնական տենդենցն է, սկիզբ առած դեռևս անցած դարի 50- ական թվականներին: Նման պրակտիկա այժմ գործում է քսանից ավելի եվրոպական երկրներում⁴:
Պետական աջակցության ու ֆինանսավորման նպատակն է նպաստել կուսակցությունների
արդյունավետության բարձրացմանը, նրանց ինստիտուցիոնալացմանը քաղաքական համակարգում,
ինչպես նաև հենց կուսակցություններում բարձրացնել ժողովրդավարության մակարդակը` ի
հաշիվ դրանց բնորոշ «օլիգարխիզացման»:

Ուսումանսիրելով միջազգային փորձը, կարող ենք առանձնացնել պետական ֆինանսավորման երկու տեսակ.

• ընդհանուր` պետական ֆինանսների տրամադրում ընթացիկ կուսակցական աշխատանքի համար (աշխատակազմի սպասարկում, տարածքների վարձակալում, տեխնիկական միջոցների ձեռք բերում, համագումարների դահլիճների տրամադրում)
• հատուկ ֆինանսավորում` որոշակի գործունեության ֆինանսական աջակցություն, ինչպիսիք են ընտրարշավը և պառլամենտական ֆրակցիայի աշխատանքը:

Բնականաբար, պետական ֆինանսավորումը չի բացառում բուն կուսակցական ֆինանսների առկայությունը, սակայն հնարավորություն է տալիս հիմնական քաղաքական միավորներին ավելի անկախ լինել «հովանավորներից» իրենց գործունեության մեջ: Չի ենթադրվում նաև, որ ֆինանսական միջոցներ կստանան բոլոր քաղաքական միավորները: Կախված երկրից, կուսակցությունները հիմնականում ֆինանսավորվում են` ելնելով ընտրություններում ստացած ձայներից` ըստ որոշակի ֆիքսված շեմի: Այս միջոցով նաև կայունանում է կուսակցական համակարգը, քանի որ սահմանափակվում է նոր և ոչ ավանդական կուսակցությունների արագ մուտքը պետական կառավարման համակարգ: Կուսակցությունների մրցակցային համակարգը արդյունքում տրանսֆորմացվում է համակարգի կուսակցությունների մրցակցության: Առավել մանրամասն անդրադառնանք պառլամենտական ֆրակցիաների ֆինանսավորման փորձին: Սովորաբար ոչ կոալիցիոն` ընդդիմադիր կուսակցությունները ստանում են հավելյալ ֆինանսներ: Այդ ֆինանսները, ի հավելումն ավանդաբար ընդդիմությանը պատկանող լիազորությունների, թույլ են տալիս արդյունավետ իրականացնել իշխանության կոմպետենտ վերահսկման ֆունկցիան: Որոշ նոր ժողովրդավարություններում (Պորտուգալիա, Մեքսիկա, ինչպես նաև շուտով Ուկրաինա) հարկ են համարում իրավականորեն ամրագրել ընդդիմության ստատուսը` ի դեմս «Ընդդիմության մասին» օրենքի: Այն մի կողմից ընդդիմությանը հնարավորություն է տալիս աշխատելու, մյուս կողմից, ֆիքսելով գործունեությունը, ստիպում է աշխատել և հաշվետու լինել այդ աշխատանքի համար: Մեր կարծիքով նման մեխանիզմը անհրաժեշտ է նաև Հայաստանին:

Ընդհանուր առմամբ օրենքը նախատեսում է ընդդիմությանը հնարավորություն տալ ստեղծելու «ստվերային կաբինետ» իրական կառավարության պրոֆեսիոնալ մոնիտորինգով զբաղվելու համար: Այդ «կառավարությունը» ապահովվում է առավելագույն ինֆորմացիայով և կազմակերպչական նվազագույն ռեսուրսներով: «Ստվերային» կաբինետի վարչապետը մասնակցում է կառավարության նիստերին և կարող է այնտեղ հրապարակել իր կաբինետի մշակած այլընտրանքային նախագծերը: Ընդդիմությունը առաջադրում է վերահսկիչ պալատի նախագահի, մարդու իրավունքների պաշտպանի թեկնածությունները, ունի քվոտա սահմանադրական դատարանի անդամների և այլ պետական մարմինների պառլամենտի մասնաբաժնում: Ընդդիմության ներկայացուցիչները առնվազն զբաղեցնում են բոլոր պառլամենտական հանձնաժողովների փոխնախագահների պաշտոնները: Շատ երկրներում մի շարք հանձնաժողովներ վերապահված են հենց ընդդիմությանը (բյուջետային, մարդու իրավունքների, մամուլի ազատության և այլ):

Նման օրենքը դրական է երեք ուղղություններով`

1. դրանով պետությունը ընդունում է ընդդիմության անհրաժեշտությունը իբրև քաղաքական համակարգի կարևոր մաս,
2. ընդդիմություն-իշխանություն հարաբերությունները բերվում են իրավական դաշտ, նպաստում է բազմակուսակցական համակարգի կայացմանը:

Այս խնդիրները առաջնային են ողջ հասարակության համար, և քաղաքացիական հասարակությունը պետք է հնարավոր ջանքերը գործադրի, որ դրանք դառնան քաղաքական օրակարգի մաս: Եթե հասարակությունը սպասի մինչև քաղաքական ուժերը իրենք գիտկացեն դրանց անհրաժեշտությունը, կարող է արդեն ուշ լինել հենց իր համար:

¹ Հրաժարականից հետո Լևոն Տեր-Պետրոսյանի առաջին իսկ հրապարակային
ելույթից հետո ՀՅԴ սպառնաց դատի տալ առաջին նախագահին իր նախկին գործունեության
համար, հստակ հասկացնելով, որ քաղաքական գործունեությունը կարող է վտանգավոր լինել
նախկին նախագահի համար:

²
Կոոպտացիա- գործընթաց, որով
նկարագրվում է որոշ բարիքների դիմաց տարբեր խմբերի մուտքը արդեն իսկ կայացած
համակարգ` այդ իսկ համակարգի կանոններով.

³ Օրենսդրական լծակների միջոցով լուծումներ փնտրելը առաջին հայացքից
կարող է միամիտ թվալ մեր պայմաններում, սակայն դա միակ լեգիտիմ մեխանիզմն է, որը
լայնորեն օգտագործվում է միջազգային պրակտիկայում: ՀՀ իշխանությունները, ելնելով ԵԽ
առջև ստանձնած մեր երկրի պարտավորություններից, մի շարք ոչ հոժարակամ որոշումներ են
ընդունել: Դրանցում որպես կանոն հաշվի է առնվել «Վենետիկի հանձնաժողովի» կարծիքը,
իրավաբանների հանձնաժողով, որի պաշտոնական անունն է «Ժողովրդավարություն օրենքի
միջոցով»: Այդ փոփոխություններից հասարակությունը արդեն իսկ սովորում է օգտվել:

⁴ Պետական ֆինանսավորման երկու նշվելիք ձևերն էլ արդեն իսկ առկա են
Հայաստանում` ֆիքսված «Կուսակցությունների մասին» օրենքով, սակայն դրանց կիրարկման
պրակտիկան ըստ էության դեռևս ձևավորված չէ: